Kültür

Küresel Dünyada Türk Sineması: Korkut Ata Film Festivali ve Ortak Ufka Dair

Altıncısı düzenlenen Korkut Ata Türk Dünyası Film Festivali, 3-7 Kasım 2026 tarihleri arasında gerçekleştirildi ve İstanbul Atatürk Kültür Merkezi’nde (AKM) düzenlenen ödül töreniyle sona erdi. İlki 2021 yılında İstanbul’da gerçekleştirilen festivalde, uzun metrajlı kurmaca, belgesel ve kısa film kategorilerinde ödüller sahiplerini buldu. Biz de bu anlamlı organizasyonun ödül törenine katılma ve ardından Maarif Platformu tarafından düzenlenen değerlendirme toplantısında görüşlerimizi paylaşma imkânı bulduk.

Aktüel Gazete

Sevgili Cevdet Tellioğlu’nun da ilgili yazısında belirttiği gibi Toplantı, Doç. Dr. Muhammed Said Tuğcu’nun moderatörlüğünde, işin teorik ve pratiğiyle içinde olan ve içinden geçen yetkin usta isimlerin katılımıyla gerçekleşti: Festival Başkanı Nazif Tunç, İhsan Kabil, Dr. İsrafil Kuralay ve Prof. Dr. Osman Çakmak. Maarif Sohbeti’nde festivalin, sıradan bir kültür etkinliğinin ötesinde, Türk dünyasının ortak hafızasını ve medeniyet birikimini sinema yoluyla yeniden inşa etme çabası olarak anlam taşıdığı vurgulandı.

Bizzat katılarak takip ettiğim festivalin farklı Türk cumhuriyetlerini dolaştıktan sonra İstanbul’da kalıcı bir zemine kavuşması ve ilk kez ortak yapım fonunun hayata geçirilmesi, bu girişimin artık ortak bir sinema üretim iradesine dönüştüğünü gösteriyordu. Farklı coğrafyalardan gelen eserlerin, sanatçıların ve yönetmenlerin aynı kültür, değer ve medeniyet tasavvuru etrafında buluşması, bizler açısından adeta bir hasret giderme ve kültürel bir buluşmaydı. Festivalin altı yılın ardından hâlâ koruduğu organik yapı, samimiyet ve özgünlük de bu bakımdan ayrıca kıymetliydi.

Toplantıda Nazif Tunç, festivalin ortaya çıkış gerekçelerini ve Türk dünyasının kendi sinema dilini oluşturma ihtiyacını anlattı. İhsan Kabil, ortak medeniyet ve kültür anlayışının sinema yoluyla yaşatılmasının önemine dikkat çekti. Festivalde gösterilen filmlerin insanın fıtratını ve toplumsal değerleri örseleyen içeriklerden uzak durması da göze çarpıyordu. Farklı coğrafyalarda yaşayan insanlarımızın evlerine ayakkabılarını çıkarmadan girmemesi gibi ortak gündelik davranışların filmlerde doğal biçimde yer alması, müşterek kültürel kodlarımızın hâlâ ne kadar canlı olduğunu gösteriyordu.

Dr. İsrafil Kuralay ise mevcut Türk sinemasının bizi, kültürümüzü ve değerlerimizi ne ölçüde temsil ettiği sorusunu gündeme getirdi. Ben de bu değerlendirmeler üzerinde durarak uzun zamandır tartışılan şu soruyu yönelttim: Türk sineması diye bir şey gerçekten var mı? İran sinemasından, Hint sinemasından, hatta Mısır sinemasından söz edebilirken neden aynı belirginlikte bir Türk sinemasından söz edemiyoruz?

İsrafil hocamızın da özellikle vurguladığı gibi, kanaatimce de bu sorunun cevabını, Yeşilçam’ın tarihsel oluşumuna, beslendiği düşünce dünyasına ve temsil ettiği zihniyete bakarak bulabiliriz. Çünkü Yeşilçam, büyük ölçüde kendi medeniyet köklerimizden, irfan geleneğimizden ve toplumsal hafızamızdan beslenen özgün bir sinema dili geliştirememiş; Batı merkezli kültürün ikincil bir temsil alanı, adeta arka sokak bir kültür acentesi olarak yapılanmıştır. Daha açık bir ifadeyle, fikr-i müdîr dediğimiz yönetici fikir bize ait değildi; hilal görünümlü haçlı zihniyetin tasallutuna maruz kalmıştık. Bu bakımdan Yeşilçam zihniyeti besmelesiz ve cenabet bir yapı arz eder. Kendi kültürel gerçekliğimizden doğan bir sinema anlayışı yerine, gerçekte yabancı medeniyetin, rejimin, bir zihniyetin taşıyıcılığına soyunmuştur.

Bu yabancılaşmanın izlerini filmlerin karakterlerinde, hikâyelerinde ve değer dünyasında görmek mümkündür. Recep, Şaban, Ramazan, hacı, hafız, imam, hoca, efendi, beyefendi gibi kültürümüzün içinden gelen isimler kullanılsa da bunların temsil ettiği anlam dünyası çoğu zaman boşaltılmış veya karikatürize edilmiştir.

Allah, peygamber, inanç ve maneviyat gibi değerler ya görmezden gelinmiş ya da manipüle edilerek sunulmuştur. İmam karakterinin çoğunlukla güvenilmez, çıkarcı veya gülünç bir tip olarak resmedilmesi; Anadolu insanının irfanına, inancına ve gündelik hayatına yeterince yer verilmemesi bunun belirgin örnekleridir. Hatta ezan vakti gibi hayatın doğal akışında yer alan dinî bir unsurun bile filmlerin anlatımından ayıklanması, bu yabancılaşmanın ne kadar derinlere işlediğini göstermektedir. Mizah adı altında Anadolu’nun değerlerini küçümseyen ve inançlarını aşağılayan bir anlayışın normalleştirilmesi de aynı zihniyetin ürünüdür.

Burada mesele yalnızca sinema eserlerinin niteliği değil, sanat ve kültür alanına hâkim olan yönetici fikirdir. Cumhurbaşkanımızın “İktidar olduk ama kültürel iktidar olamadık” tespiti de esasen bu gerçekliğe işaret etmektedir: Siyasi iktidar değişse bile toplumun düşünce dünyasını, eğitimini, kültür ve sanat kurumlarını biçimlendiren hâkim zihniyet varlığını sürdürebilmektedir. Nitekim kamu imkânlarıyla inşa edilen kültür merkezlerinin ve sanat mekânlarının içeriğinin, geçmişten devralınan ve kendi değer dünyamızla çatışan zihniyetin eserleriyle doldurulması, fiziki yatırımların tek başına kültürel dönüşüm sağlamaya yetmediğini göstermektedir. Gençlerimizin referans kabul ettiği sanatçı ve entelektüel çevrelerin bu dönüşümdeki etkisi de göz ardı edilmemelidir.

Elbette bu tablo karşısında ümit verici gelişmeler de vardır. Türk sinemasında "Millî Sinema" ve "Beyaz Sinema" akımlarının öncüleri olan Yücel Çakmaklı ve Mesut Uçakan'ın çizgisinde eserler veren pek çok önemli yönetmen ve yapımcı bulunmaktadır. Bu akımın önde gelen temsilcileri arasında Salih Diriklik, İsmail Güneş, Nazif Tunç, Mehmet Tanrısever ve Ahmet Sönmez zikredilebilir. Anadolu’nun kültürüne, inancına ve medeniyet birikimine bağlı, sinemayla ilgilenen Anadolu’nun okumuş çocuklarının çabaları, kendi değerlerimizden beslenen bir sinema anlayışının önemli başlangıçlarıdır. Bu bağlamda ortaya konan eserler, Türk sinemasının kendi toplumsal hafızasından, insan ve medeniyet tasavvurundan beslenerek özgün bir anlatı dili oluşturabileceğinin önemli örnekleridir.

Öte yandan Nazif Tunç hocamızın dikkat çektiği gibi, küreselleşen ve postmodern dünyada sinema giderek kültürel kimliklerinden uzaklaşmaktadır. Geçmişte Fransız, İtalyan, İran ve Hint sineması gibi belirgin kültürel kimlikler üzerinden tanımlanan sinemalar, bugün büyük ölçüde küresel üretim ve dağıtım kalıplarının etkisi altına girmiştir. Bu süreçte cinsiyetsizlik, LGBT temaları ve insanın fıtratıyla çatışan bazı anlayışlar belirli küresel platformlarda daha fazla görünürlük ve destek bulurken; hakikat, anlam, aile, manevî değerler ve kültürel aidiyeti merkeze alan eserler aynı ölçüde desteklenmemekte, bu da sinemanın aynı zamanda bir kültürel ve ideolojik mücadele alanı olduğunu göstermektedir.

Bu noktada yerli ve millî sinemanın önündeki ekonomik ve yapısal sorunları da görmek gerekir. Sinema, dünyada devasa bütçeler, güçlü finansman kaynakları ve kapsamlı dağıtım ağları üzerinden yürüyen stratejik bir sektördür. Bizde ise hem ekonomik imkânların yetersizliği hem de mevcut ekonomik gücün sinemanın kültürel ve medeniyet boyutundaki önemini yeterince kavrayamamış olması önemli bir engeldir. Oysa sinema yalnızca ticari bir faaliyet değil; toplumların kimliğini, hafızasını ve değerlerini gelecek kuşaklara taşıyan bir kültür alanıdır. TRT öncülüğünde son dönemde millî ve manevî tarihimize yönelen film ve dizi projeleri bu açıdan takdire şayandır; ancak bu sorumluluk yalnızca kamu kurumlarına bırakılamaz. Kalıcı ve güçlü bir sinema ekosistemi, devletin teşvik ve desteklerinin yanında iş dünyasının, büyük sermaye sahiplerinin ve özel sektörün kültürel sorumluluk bilinciyle yatırım yapmasıyla, yani kamu desteği ile özel sektörün üretim gücünün ortak bir vizyonda buluşmasıyla mümkündür.

İşte bu açıdan, İsrafil hocamızın önemle altını çizmesiyle Korkut Ata Türk Dünyası Film Festivali çok daha anlamlı hâle gelmektedir. İsrafil Kuralay hocamızın da belirttiği gibi İsmail Gaspıralı’nın “Dilde, fikirde, işte birlik” ülküsünün sinema alanında karşılık bulması, Yakutistan’dan Balkanlar’a, Anadolu’dan Türkistan’a uzanan geniş gönül coğrafyamızdaki tarihî ve kültürel kopuklukların giderilmesine katkı sağlayacaktır.

Kanaatimce bugün kültürel yabancılaşma ve küresel tek tipleşme karşısında ortak hafızamıza, değerlerimize ve medeniyet tasavvurumuza sahip çıkmak bir tercih olmaktan öte, kültürel varlığımızı sürdürebilmenin gereğidir. Nasıl ki soğukta üşümemek ve donmamak için birbirimize sarılmaya ihtiyaç duyuyorsak, kültürel hayatiyetimizi korumak için de ortak değerler etrafında bütünleşmeye mecburuz.

Maarif Platformu’na ve katkı sunan bütün dostlarımıza teşekkür ediyoruz. Bu alanda böylesine kıymetli bir misyon üstlenmelerini her türlü takdir ve hürmete değer bulduğumuzu ifade ediyor; kendi hakikat, anlam ve değer ufkumuzdan beslenen bu kültür ve sanat yolculuğunda, nice güzel geleceklere uzanan derinlikli, kalıcı ve uzun soluklu başarılar diliyoruz.

Son söz olarak: Bu medeniyetin kültür ve sanat yolculuğu kendimizden ve kendimizle başlar; ortak irade ve el birliğiyle bereketlenir, geleceğe kanatlanır.

Tahsin Gülhan

SIRADAKİ HABERPalandöken’in Simgesi Dedeman, Yenilenen Yüzüyle Kış Sezonuna Hazır