TOPLUMDA YENGEÇ SENDROMU VE BAŞARI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ

Bireysel başarı, yalnızca kişisel yetenek, motivasyon ve çalışma disipliniyle açıklanabilecek bir süreç değildir. Bireyin içinde bulunduğu toplumsal çevre, sahip olduğu ilişkiler ağı ve karşılaştığı destekleyici ya da engelleyici tutumlar da başarı sürecinin biçimlenmesinde önemli rol oynamaktadır. Bu bağlamda “yengeç sendromu”, yükselme, gelişme veya görünür olma çabası içinde bulunan bireylerin çevrelerindeki kişiler tarafından engellenmesi, değersizleştirilmesi ya da aşağı çekilmesi biçiminde ortaya çıkan sosyal bir davranış örüntüsünü ifade etmektedir.

Kavramın adlandırılmasında kullanılan yengeç metaforu, olgunun anlaşılmasını kolaylaştıran dikkat çekici bir örnek sunmaktadır. Bir kovaya tek bir yengeç konulduğunda, yengecin çabalayarak kovadan çıkabilme ihtimali bulunmaktadır. Ancak aynı kovaya birden fazla yengeç konulduğunda, çıkmaya çalışan yengeç diğerleri tarafından aşağı doğru çekilmekte ve böylece hiçbir yengeç kovadan kurtulamamaktadır. Bu durum, toplumsal yaşamda yükselmeye çalışan bireyin çevresindekiler tarafından desteklenmek yerine engellenmesini sembolik biçimde açıklamaktadır. Dolayısıyla yengeç sendromu, “Ben yükselemiyorsam sen de yükselmemelisin” anlayışının sosyal ilişkilere yansıyan biçimi olarak değerlendirilebilir.
Yengeç sendromu; kıskançlık, yetersizlik duygusu, statü kaygısı, sosyal karşılaştırma ve fırsatların sınırlı olduğu yönündeki algılarla ilişkilendirilebilir. Bu nedenle söz konusu davranış biçimi yalnızca bireysel bir karakter özelliği olarak değil, toplumsal ilişkiler içerisinde üretilen ve yeniden şekillenen bir olgu olarak ele alınmalıdır.
Modern toplumlarda başarı; eğitim düzeyi, mesleki konum, ekonomik güç, toplumsal statü ve görünürlük gibi çeşitli ölçütler üzerinden tanımlanmaktadır. Bu durum bireyler arasındaki karşılaştırmayı yoğunlaştırmakta ve rekabet duygusunu güçlendirmektedir. Rekabetin yapıcı sınırları aşması hâlinde birey, kendi gelişimine yönelmek yerine başkasının başarısını küçümsemeye, değersizleştirmeye veya engellemeye yönelebilmektedir. Böylece başarı, ortak bir toplumsal kazanım olmaktan çıkarak bireyler arasında tehdit olarak algılanan bir unsura dönüşmektedir.
Yengeç sendromunun ortaya çıkmasında toplumsal yapıların ve kültürel değerlerin de etkili olduğu görülmektedir. Dayanışmanın zayıf, güven ilişkilerinin kırılgan ve fırsatların eşitsiz dağıldığı ortamlarda bireyler, başkalarının yükselişini kendi konumları açısından bir kayıp olarak değerlendirebilmektedir. Özellikle kapalı sosyal çevrelerde, aile ilişkilerinde, çalışma yaşamında ve örgütsel yapılarda bu tür engelleyici tutumlarla karşılaşılabilmektedir. Bireyin başarısı, bulunduğu grubun alışılmış düzenini değiştirdiğinde veya mevcut statü dengelerini tehdit ettiğinde dışlama, küçümseme, itibarsızlaştırma ve yalnızlaştırma gibi mekanizmalar devreye girebilmektedir.
Bu davranış örüntüsü yalnızca başarıya ulaşmaya çalışan birey üzerinde değil, toplumsal yapı üzerinde de olumsuz sonuçlar doğurmaktadır. Sürekli eleştirilme, küçümsenme veya engellenme ile karşılaşan bireylerde motivasyon kaybı, özgüven zedelenmesi, sosyal geri çekilme ve üretkenliğin azalması görülebilir. Toplumsal düzeyde ise yenilikçi düşüncenin zayıflaması, nitelikli bireylerin bulundukları çevreden uzaklaşması ve ortak gelişme kapasitesinin düşmesi söz konusu olabilir.
Sağlıklı bir toplumsal yapı, bireylerin birbirlerinin başarılarını tehdit olarak algılamadığı; bilgi, deneyim ve fırsatların paylaşılabildiği bir ilişki biçimini gerekli kılmaktadır. Bu doğrultuda aile, eğitim kurumları, iş yaşamı, kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşları gibi toplumsal yapılarda dayanışmayı, iş birliğini ve yapıcı rekabeti destekleyen bir kültürün geliştirilmesi önem taşımaktadır. Başarı gösteren bireylerin aşağı çekilmesi yerine teşvik edilmesi, yalnızca bireysel gelişimi değil, toplumsal ilerlemeyi de güçlendirecektir.
Sonuç olarak yengeç sendromu, bireysel kıskançlığın ötesinde; toplumsal ilişkiler, statü mücadeleleri, güç dengeleri ve rekabet biçimleri çerçevesinde değerlendirilmesi gereken sosyolojik bir olgudur. Kovadan çıkmaya çalışan yengecin diğerleri tarafından aşağı çekilmesi örneğinde olduğu gibi, bireylerin birbirlerinin yükselişini engellediği toplumlarda ortak ilerleme mümkün değildir. Bu nedenle başarıyı bireysel bir tehdit olarak değil, toplumsal gelişime katkı sağlayan ortak bir değer olarak kabul eden anlayışın güçlendirilmesi gerekmektedir.
Sosyolog- Pedagog- Araştırmacı Yazar 
Doç. Dr.  Yüksel Turğut  Akın